Նորշեն — Ծղալթբիլա    Норшен — Цхалтбила   Norshen — Tskaltbila

Краткая информация о селе Норшен — Цхалтбила на армянском, русском и английском языках.

Նորշեն կամ Ծղալթբիլա (վրաց.՝ წყალთბილა) — հայաբնակ գյուղ Վրաստանի Սամցխե-Ջավախք մարզի Ախալցխայի շրջանում, Ախալցխա քաղաքից 14 կմ դեպի հարավ-արևմուտք, ծովի մակերևույթից 1240-1360 մ բարձրության վրա: Գյուղի կենտրոնում բխող հանքային տաք ջրից առաջացել է Ծղալթբիլա անվանումը, որը վրացերեն բառ է և թարգմանաբար նշանակում է տաք ջուր: Գյուղն ունի խիտ կառուցապատում, ձգվում է հարավ-արևելքից դեպի հյուսիս-արևմուտք մինչև 2 կմ երկարությամբ, իսկ լայնությունը կազմում է շուրջ 1 կմ։

Պատմություն

1830 թվականի մայիսի 15-ին Կարնո գավառի Նորշեն և Ռաբատ գյուղերի բնակիչները Կարապետ սրբազանի քարավանի հետ միասին ուղևորվում են դեպի Վրաստան։ 1830 թվականի սեպտեմբերի 20-ին 33 գերդաստաններ, մեծամասամբ Նորշեն գյուղից, հասնում են ներկայիս Ծղալթբիլա գյուղ և անվանում իրենց նոր բնակավայրը Նորշեն:[1] Նորշենցիների գաղթի առաջնորդը եղել է ժողովրդապետ՝ տեր Սիմոն Դիլանյանը, որն իր ժամանակի կրթված քահանաներից էր և հեղինակավոր հոգևորական: Նրան աջակցել են տեր Պողոս Տեր-Պողոսյանը և տեր Հակոբ Քոսյանը:

Գյուղի պատմության մեջ հայտնի են մի շարք ճակատագրական իրադարձություններ:  1918 թվականի ամռանը Ախալցխայի գավառ է շարժվում Բեքիր փաշայի թուրքական բանակը: Տեսնելով, որ գյուղերի կամավորական ջոկատների ուժերով հնարավոր չէ դիմակայել թուրքական կանոնավոր բանակին` հայր Քերոբ վարդապետ Տեր-Պողոսյանը գյուղապետ Ալմասի Մատոյի (Մարտիրոս Ալմասյան) հետ թաքցնում են գյուղի կանանց ու երեխաներին ու գնում բանակցության: Մատոն Պոլսի բարբառով թարգմանում է հայր Քերոբի կողմից արված առաջարկները: Բեքիր փաշային հետաքրքրում են Մատոյի վարժ թուրքերենը և պատրաստած ճաշատեսակները, ու հարցնում է նրա ով լինելը: Մատոն համեստորեն պատմում է, որ երիտասարդ հասակում, մոտ 10 տարի, ապրել ու խոհարարություն է արել Պոլսի ծովափին ապրող մի թուրք  ընտանիքում: Փաշան շատ ուշադիր լսում ու հարցնում է տանտիրոջ զավակի անունը։ Լսելով իր անունը` Բեքիր փաշան համոզվում է, որ հենց իրենց տանն է աշխատել Մատոն։ Փաշան բարձրանում է տեղից, գրկում, համբուրում է Մատոյին ու հրամայում զորքը տեղաշարժել` առանց հայկական գյուղերը վնասելու:[2] Եվ այսպես հայր Քերոբը և գյուղապետ Ալմասի Մատոն մեծ դեր են կատարում Ծղալթբիլայի և հարակից հայ գյուղերի բնակչությանը կոտորածից զերծ պահելու գործում:

1931 թվականին գյուղում կազմավորվում է կոլտնտեսություն։ Սկզբնական շրջանում, կամավորության սկզբունքով, շատ քչերն են մտել կոլտնտեսության կազմի մեջ։ Սակայն, հետագայում, 1935-1937 թթ. մեծամասնությունն արդեն եղել են կոլտնտեսության կազմում։

Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ գյուղացիներից պատերազմին մասնակցել են 328 հոգի, որից 162-ը զոհվել է։[3] Պատերազմից հետո սկսվում է գյուղի զարգացման ամենաբուռն շրջանը։ 1954-1957 թթ. գյուղը էլեկտրիֆիկացվում է: 60-ականներից սկսվում է արտագնա աշխատանքների մեկնելու ժամանակաշրջանը։

Բնակչություն

Գյուղի ներկայիս բնակիչների նախնիները 1830 թ. փոխադրվել են Կարնո գավառի Նորշեն, իսկ որոշ ընտանիքներ Ռաբատ գյուղերից։[4] Մխիթարյան միաբան հայր Պետրոս Պողոսյանի վկայությամբ՝ «Կարնոյ դաշտի Նորշէն գիւղէն երեսուն հայ ընտանիքներ կը գաղթեն Կովկաս։ Ախալցխայի շրջանին մէջ կը հիմնեն նոր գիւղ մը եւ զայն կը կոչեն իրենց ծննդավայրի անունով՝ Նորշէն»։[5]

Նորշենցիների գալու ժամանակ այնտեղ ապրելիս են եղել 2 թուրք ընտանիք՝ Իսլամենք և Բիլալիենք: Նրանց տները եղել են ներկայիս Իսլամենց մայլա կոչվող թաղամասում:

Ազգատոհմեր

Ավանդաբար վկայվում է, որ 1830 թ. Ծղալթբիլայում են հաստատվել նորշենցի հետևյալ ընտանիքները` Աբգարները, Ագեենք, Ալբերտենք, Ադամենք, Այվազները, Ավտիսները, Գոգորները (Աղաբաբենք, Անենք, Փիլոյենք, Կարապետյանները, Մկրտչյանները), Դարբնենք (Կարոյենք), Եղզարենք, Երոյենք, Խաչոները, Կիգոները, Ղուրմիկենք, Մեքսեթները, Մոսիկենք, Մոսոները, Մուկուլենք, Յորենք (Հովհաննիսյանները, Աղաջանյանները, Սաղոյանները, Բաբաջանյանները, Կոտոյենք), Նահապետենք, Նասխաթները, Նիկոյենք, Շիրխանենք, Պիճոյենք, Պողոսենք (Ժամկոցենք, Սահարենք, Աբելյաններ, Նազոենք), Վարդանենք, Տերտերանք, Տեր-Պողոսները, Ուղուզենք, Փոռթոյենք, Քոսենք (Հակոբյանները), Ոսկանները, Օվանները (Վահանյանները, Գասպարյանները, Մելքոնյանները), Օքոնենք։[6][7]

Հետագայում այլ բնակավայրերից Ծղալթբիլա են տեղափոխվել՝ Ալմասենք 1830 թ., Աբրահամենք՝ 1860 թ. Քութաիսիից, Դավթենք՝ Նաոխրեբից, և Միքայելյանները՝ Ղարսից։ Գյուղում են տեղավորվել նաև 1915 թ. ցեղասպանությունից փախած Արեգակյանները, որոնցից ոչ մի հետնորդ չի մնացել։  Ավելի ուշ գյուղում են հաստատվում նաև այլ ընտանիքներ:

Բնակչության վիճակագրություն

տարեթիվ տուն արական իգական միասին
1830[8] 34      
1884[9]       675
1901[8] 105      
1913[10] 167 458   1520
1914[11]       1445
1915[12]       1563
1916[13] 168 804   1604
1989[14] 632     1942
1991[15] 628     1927
1994[16] 650     1905
2002[17]   713 834 1547
2016[18] 430     1123

 

Եկեղեցի

Ծղալթբիլացիները հավատքի կարիքներն ապահովելու համար 1834 թ. տեր Սիմոն Դիլանյանի, տեր Պողոս Տեր-Պողոսյանի և տեր Հակոբ Քոսյանի անմիջական նախաձեռնությամբ կառուցում են հողածածկ մի եկեղեցի` Գոգորների հին տան տեղում։[19]

Ծղալթբիլայի այսօրվա Հիսուս Փրկիչ քարաշեն եկեղեցին կառուցվել է 1881-1886 թթ., այս վկայությունը արձանագրված է հարավային մուտքի վրա: Եկեղեցին գտնվում է գյուղի կենտրոնական մասում բարձր դիրքի վրա: Այն ընդարձակ աղոթասրահով, երկու ավանդատներով, հարավային և արևմտյան մուտքերով մի կառույց է, ունի գմփեթ-զանգակատուն, շրջապատված է քարե պարսպով:

1938 թ. եկեղեցին փակվել է և վերածվել ակումբի, իսկ ավելի ուշ՝ պահեստի։ 1978 թ. գյուղացիները մեծ աղմուկ են բարձրացնում ու շրջանի ղեկավարությանը խնդրում եկեղեցին վերաբացել: Դրանից հետո եկեղեցին բացվում է ու վերանորոգվում:

Եկեղեցական տոներ

Եկեղեցական տոներից նորշենցիներն առանձնահատուկ կերպով տոնում են Սուրբ Ծնունդը և Աստվածահայտնությունը, Բարեկենդանը (Բարկենդիկ), Զատիկը և Աստվածածնի վերափոխման տոնը։

Պատմական հուշարձաններ

Գյուղը հարուստ է պատմական տարբեր հուշարձաններով, այդ թվում եկեղեցիներով ու սրբավայրերով, հին գերեզմանոցներով և այլն: Գյուղի մերձակայքում պահպանվել են Յուսկայի, Քարին-գլուխ, Ջառալի, Ջաղիսմանի  եղեղեցիները, մատուռները ու խաչքարները։ Գյուղի մեջտեղի գերեզմանոցում,  քանդված եկեղեցու կողքին հայտնաբերված է 5-րդ դարի հայկական հավասարաթև խաչքար:

Նորշեն-Ծղալթբիլա գյուղում  1985-1990 թթ. կառուցվել է հուշարձան-կոթող` ի հիշատակ Մեծ եղեռնի զոհերի ու Երկրորդ աշխարհամարտում զոհված ծղալթբիլացիների:

Կրթություն

Գյուղում, մինչև խորհրդային կարգերը, գործել է եկեղեցուն կից ծխական վարժարան։ Առաջին դպրոցը բացվել է 1836 թ., որտեղ սովորել է 12 պատանի։ 1921-1922 թթ. Վրաստանի կառավարության որոշմամբ և Սարգիս Քոսյանի կողմից, իր սեփականությունից հատկացված տարածքում, կառուցվել է գյուղի առաջին պետական տարրական դպրոցը։[20] 1976-1977 թթ. կառուցվել է 850 աշակերտի համար նախատեսված տիպային եռահարկ դպրոց։ Ծղալթբիլայի հանրային դպրոցում, ըստ 2017 թ. տվյալների, սովորում է 107 աշակերտ, դասավանդում է 26 դասատու։[21]  Դպրոցի հին շենքը վերանորոգվել և հանձնվել է գյուղի մանկապարտեզին։ Այսօր մանկապարտեզն ունի 49 սան, որոնցից 34-ը Ծղալթբիլայից են, աշխատում է 12 աշխատակցուհի։[22]

Տնտեսություն

Ծղալթբիլայի բնակլիմայական պայմանները մեծ հնարավորություն են տվել անասնապահության և երկրագործության զարգացման համար։ Հիմնական արտադրանքները եղել են կարտոֆիլը, ցորենը, միսը, կաթնամթերքը, կտավատի յուղը, մեղրը և այլն։

Գյուղում մինչև 1955 թ. գործել է մեծ արտադրողականություն ունեցող երկու ձիթհան և յոթ ջրաղաց։ 1956 թ. բաղնիքի հարևանությամբ կառուցվել է էլեկտրաղաց, որի արտադրողականության բարձր լինելու պատճառով, ջրաղացներից շատերի գործունեությունը դադարեցվել է։

Գյուղի արևմտյան մասում գործել է «Ալչի քարհանքը»։ Այս քարատեսակի մշակումից ստացվում է ալաբաստր և օգտագործվում շինարարության մեջ: Պատրաստի հումքը տեղափոխվել է Վրաստանի տարբեր շրջաններ։

Առողջապահություն

1914 թ. Ծղալթբիլայի ծխական դպրոցի շենքում գտնվող գյուղական հիվանդանոցը  տեղափոխվել է այդ նպատակով հասարակության միջոցներով կառուցված նոր շենք։[23] Նոր հիվանդանոցն ու դեղատունը շահագործման են հանձնվել 1937 (1938) թ.: 1976 թ. հիվանդանոցը դարձել է միջգյուղական ամբուլատորիա և գործել է մինչև 1999 թ:[24]

Մշակույթ

Գյուղի մշակութային կյանքում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում գեղարվեստական ինքնագործունեության խմբակները։ Վերջիններս իրենց գործունեության ընթացքում ներկայացել են հարյուրավոր համերգներով ու բեմադրություններով։ Դեռևս 1930-ականներին գյուղում ցուցադրվել են «Անուշ», «Նամուս», «Խաթաբալա» և այլ ներկայացումներ: Ծղալթբիլայի կուլտուրայի տան երգի ու պարի համույթը շատ անգամ արժանացել է շրջանային մրցանակների հաղթողի կոչման:[25] Գյուղում շարունակում է գործել պարային համույթը, որն ամեն տարի հանդիսատեսի դատին է ներկայացնում բազմաթիվ հայկական, վրացական ու այլ ազգերի պարեր։ Նորշենցիները հատուկ հպարտությամբ են պարում Էրզրումից  բերած «Հետ ու առաջը», «Ֆնջանը» (Փնջան) «Աստվածածնա պարը», «Էրզրումի շորորը» և այլ գեղեցիկ պարեր։

Ծանոթագրություններ

  1. Դարբինյան Վ., Նորշեն-Ծղալթբիլա, Երևան, 2003, էջ 57. ISBN 5-540-01565-6.
  2. Շիրխանյան Գ., Նորշենի պատմություններ, Երևան, 2017, էջ 50-51:
  3. Հակոբյան Հ., Ախալցխա. Էրզրումյան գաղթից մինչև մեր օրերը, Երևան, 2002, էջ 118-122:
  4. Կարապետյան Ս., Ախալցխա  (Սամցխե Ջավախք), Հայկական ճարտարապետություն ուսումնասիրող հասարակական կազմակերպություն, Երևան, 2008, էջ 212:  ISBN 978-99941-875-0-8.
  5. Ղազար Չարըգ, Յուշամատեան Բարձր Հայքի Կարինապատում, Պէյրութ, 1957, էջ 722:
  6. Դարբինյան Վ., Նորշեն-Ծղալթբիլա, Երևան, 2003, էջ 106. ISBN 5-540-01565-6.
  7. Հակոբյան Պ., Ախլցխան XII-XIX դարերում, Երևան, 2016, էջ 130-131:
  8. Քօսեան Հ., Բարձր Հայք: Կարին քաղաքը, հ. Ա, էջ 83:
  9. «Արձականք», 1885, №26, էջ 368:
  10. ՀԱԴ, ֆ. 316, ց. 1, գ. 26, թ. 9. (թվաքանակը ներառում է Ջուլղա գյուղի բնակչության թիվը)։
  11. ՀԱԴ, ֆ 196, ց. 1, գ. 64, թ. 7; «Кавказский календарь на 1915 г.», с. 203.
  12. Օրացոյց եւ պատկեր տօնից, Թիֆլիզ, 1915, էջ 78:
  13. ՀԱԴ, ֆ 316, ց. 1, գ. 65, թ. 30-31:
  14. Ըստ գյուղապետարանի տվյալների։
  15. Ըստ գյուղապետարանի տվյալների։
  16. Ըստ գյուղապետարանի տվյալների։
  17. საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის პირველი ეროვნული საყოველთაო აღწერის ძირითადი შედეგები, ტომი II
  18. Ըստ գյուղապետարանի տվյալների։
  19. Հակոբյան Հ., Ախալցխա. Էրզրումյան գաղթից մինչև մեր օրերը, Երևան, 2002, էջ 106:Դարբինյան Վ., Նորշեն-Ծղալթբիլա, Երևան, 2003, էջ 117. ISBN 5-540-01565-6.
  20. Ըստ 2017 թ. տվյալների: Video ՅուԹյուբում
  21. Ըստ 2017 թ. տվյալների: Video ՅուԹյուբում

Цхалтбила (груз. წყალთბილა, арм. Ծղալթբիլա), так же известно как Норшен (арм. Նորշեն) — село Ахалцихского муниципалитета края Самцхе-Джавахетия, Грузия. Находится на высоте 1240 — 1360 м. в 14 км к юго-западу от города Ахалцихе. Грузинское название Цхалтбила происходит от слов цхали – вода и тбила – теплый. Происхождение данного названия связано с тем, что в центре села находится горячей источник минеральной воды. Жители села и других близлежащих поселений чаще употребляют старое название села – Норшен. Село плотно застроено, простирается на 2 км от юго-востока на северо-запад, а ширина составляет около 1 км. Село поделено на следующие кварталы: Верхний, Средний, Нижний, Хачкар, Норашен, Казарма.

История

Жители села Норшен эмигрировали в 1830-м году из сёл Норшен и Рабат, которые находятся в 75 км к северо-востоку от города Эрзрум (Карин) нынешней территории Турции.

15 мая 1830-го года под предводительством архиепископа Карапета Багратуни 33 рода (родовых клана) вместе с другими переселенцами эмигрировали в Грузию. 19-го сентября (третье воскресенье сентября) 1830 г. норшенцы добирались до нынешнего села Цхалтбила.[1]

Оказавшись под покровительством Российской Империи, норшенцы на протяжении нескольких десятилетий были освобождены от налогов и воинской службы.

Серьёзные испытания для сельчан наступили во время Первой мировой войны. Турецкие набеги и провокации участились. В 1918 г. настал роковой момент, когда турецкая армия Бекир паши продвигалась по направлению к Ахалцихе. Местный настоятель отец Кероп Тер-Погосян и сельский староста Мартирос Алмасян отправились на переговоры. Турецкий предводитель принял их и согласился на предложенные переговоры. Бекир паша, узнав, что в молодости Мартирос Алмасян на протяжении 10 лет прислуживал в его семье, поприветствовал и обнял его, а затем приказал войску двигаться дальше без причинения вреда армянским селам.[2]

Сегодня в верхней левой части кладбища, которое находится рядом с сельской больницей, есть скромно огороженное надгробие. На нём в память о том спасении написано: «Алмасян Мартирос: освободитель Цхалтбилы и окрестных сел от резни варваров-турок в 1917-1918гг., родился в 1859г., умер в 1926г.»

Весной 1921 г. в селе установилась советская власть, в 1931 г. сформировалось коллективное хозяйство. В первое время на добровольных началах в состав колхоза вошли немногие. Однако позднее, в 1935-1937 гг. большинство жителей уже были в составе колхоза.

Мирная жизнь в селе прервалась и стала ужасающей в годы Великой Отечественной войны. 328 мужчин ушли из села на войну, из которых 162 погибли на поле боя, защищая свою Родину.[3]

После войны начинается самый бурный этап развития села. С 60-х годов открывается период выездных работ. В селе строится большое количество домов из туфа. В 1954-1957 гг. проходит электрификация села.

Относительное развитие села продолжалось до середины 80-х, а в 90-х начинался демографический и экономический распад.

В 2000-х благодаря содействию выходцев Цхалтбилы, село было обеспечено питьевой водой, взяты под шефство школа и детский сад, заасфальтированы либо забетонированы 3 км сельских дорог. За счет благотворительных средств церковь и её огороженная территория были основательно обновлены.

Население

3 сентября 1830-го года из Эрзрумских сел Норшен и Рабат переселились в Цхалтбилу нижеперечисленные семьи: 1. Тертеранк (Симонян, Назаретян), 2. Йоренк (Бабаджанян, Оганесян, Агаджанян, Сагоян), 3. Косенк (Косян, Акопян), 4. Езхаренк (Диланян), 5. Мосикенк, 6. Мосонер, 7. Адаменк, 8. Хачонер, 9. Айвазнер, 10. Гогорнер (Агабабенк, Аненк, Пилоенк, Карапетян, Мкртчян), 11. Мексетнер, 12. Восканнер, 13. Ширханенк, 14. Варданнер, 15. Погосяннер (Абелян, Жамкоценк, Назоенк, Саарян), 16. Ероенк, 17. Ованнер (Ваганян, Гаспарян, Мелконян), 18. Насхатнер (Арутюнян), 19. Оконенк (Апараненк, Серобян), 20. Албетнер, 21. Кигонер (Мкртчян), 22. Пичоенк, 23. Мугуленк (Карапетян), 24. Наапетенк, 25. Угузенк (Петросян), 26. Никоенк (Мкртчян), 27. Абгарнер, 28. Дарбиненк (Дарбинян, Кароенк), 29. Тер-Погоснер, 30. Аветисяннер, 31. Хурмикенк, 32. Портоенк, 33. Агейенк.

Из других поселений в Цхалтбилу в 1830 г. переселились Алмасяны, а позднее Давидяны из Наохреби, в 1860 г. – Абраамяны из Кутаиси и Микаеляны из Карса. Село было основано названными семьями, а впоследствии оно расширилось и увеличилось благодаря мигрантам из других местностей.

Перепись населения

год домов мужчин женщин всего
1830[4] 34      
1884[5]       675
1901[4] 105      
1913[6] 167 458   1520
1914[7]       1445
1915[8]       1563
1916[9] 168 804   1604
1989[10] 632     1942
1991[10] 628     1927
1994[10] 650     1905
2002[11]   713 834 1547
2016[10] 430     1123

 

Церковь

Все переселенцы из Норшена Эрзрумского вилайета являлись приверженцами Армянской католической церкви. Сразу после переселения, в 1834 г. по непосредственной инициативе настоятеля о. Симона Диланяна был построена земляная церковь.

Сегодняшняя церковь Иисуса Спасителя села Цхалтбила была построена в 1881-1886 гг. Об этом свидетельствует запись на стене южного входа.[12] Церковь расположена на возвышении в центральной части села. Она построена из гладко обтесанных камней, достаточно просторна (22,46м х 12,35м), имеет хорошее освещение и акустику, высокий купол и колокольню, два входа (с запада и юга).

Во время сталинских гонений на Церковь два цхалтбилских священника, о. Кероп Тер-Погосян (1875-1938) и о. Бакрат Тер-Симонян (1873-1938) были арестованы 25 декабря 1937 г. в Рождество, а в 1938 г. были расстреляны. В 1938 г. власти закрыли церковь, а церковное имущество конфисковали. Однако прихожане успели сохранить две самые почитаемые иконы Богородицы. Здание церкви сначала использовали как кино-клуб, а позже — как складское помещение. В 1978 г. жители села выразили массовый протест против местных властей с требованием вернуть им здание церкви. После этого верующие вернули церковь, отремонтировали её и стали использовать по назначению.

Из церковных праздников население особенно празднует Рождество и Богоявление, Баркендик (Масленица), Пасху и Праздник Успения Богородицы.

Экономика

Основным занятием в селе является сельское хозяйство. Развито животноводство, картофелеводство, садоводство и культивирование злаковых культур. Поскольку полученный доход от сельского хозяйства небольшой, часть сельчан уходит на выездную работу.

До 1955 г. в селе были две маслобойни, которые имели такую высокую производительность, что для получения растительного масло привозили сырье даже крестьяне из районов Аспиндзы и Ахалкалаки. В селе было также семь водяных мельниц. Для того чтобы сэкономить воду, их построили по руслу одной реки. В 1956 г. по соседству с сельской баней построили электрическую мельницу. Из-за высокой производительности электрической мельницы, водяные мельницы перестали эксплуатироваться.

В западной части села в советское время эксплуатировался карьер по добыче гипсового камня. Первоначально производством алебастра занимались прямо у карьера, а позже руду возили в г. Вале, а готовый строительный материал алебастр распродавали по всей Грузии.

Образование

До советских времен в селе действовала приходская школа при церкви. Первая школа была открыта в 1836 г., где учились 12 детей. В 1921-1922 гг. по решению властей была построена первая государственная начальная школа села. В 1938 г. школа стала полноценной средней школой с 10-летним образованием.[13] В 1976-1977 гг. строится трехэтажная типовая школа на 850 учеников, которая функционирует по настоящее время.

Обучение в школе ведется на армянском языке. Грузинский язык считается вторым родным языком. Иностранными языками считаются английский и русский языки. Школа принимает участие и активно проводит школьные, районные и городские конкурсы, мероприятия и олимпиады. Выпускные экзамены в школе проводятся по 8 предметам, сдача экзаменов проходит с использованием компьютеров. Большинство выпускников продолжают обучение в высших учебных заведениях как в Грузии, так и за её пределами. По данным 2017 г. в школе Цхалтбилы учатся 107 учеников, преподают 27 учителей.[14]

Старое здание школы отремонтировано, в нём расположен детский сад. Цхалтбилский детский сад открылся в 1992. С 2001 по 2016 годы детский сад работал благодаря помощи благотворителей, при участии сестер-монахинь, а также родителей детей. По данным 2017 года детский сад посещают 49 детей, 34 из которых цхалтбильцы, работают 12 сотрудников.[15]

Культура

Цхалтбилский дом культурны первоначально располагался в здании церкви, но с 1960 г. уже имел свое отдельное здание, которое действовало до 2005г.

В культурной жизни села особое место занимали и занимают художественные самодеятельные кружки. Разные группы в процессе своей деятельности представили сотни концертов и театральных постановок. Ансамбль песни и танца Цхалтбилского дома культуры много раз становился лауреатом различных конкурсов и удостаивался региональных наград.

В настоящее время в селе действует танцевальный ансамбль, который каждый год представляет на суд зрителей несметное количество армянских, грузинских и др. танцев.  Традиционно все жители села танцуют привезенные из Эрзрума великолепные танцы: “Ет-у-арач”, “Пнджан”, “Танец Богородицы”, “Эрзрумский шорор” и другие красивые танцы.

Одним из культурных праздников села является ”День основания села”. Он отмечается каждый год накануне праздника Успения Богородицы.

Примечания

  1. Записи Григора Шираханяна сделанные по рассказам Алмасян Мартироса. см. Դարբինյան Վ., Նորշեն-Ծղալթբիլա, Երևան, 2003, с. 57. ISBN 5-540-01565-6. (Арм).
  2. Շիրխանյան Գ., Նորշենի պատմություններ, Երևան, 2017, с. 50-51 (Арм).
  3. Կարապետյան Ս., Ախալցխա  (Սամցխե Ջավախք), Հայկական ճարտարապետություն ուսումնասիրող հասարակական կազմակերպություն, Երևան, 2008, էջ 212:  ISBN 978-99941-875-0-8. (Арм).
  4. Քօսեան Հ., Բարձր Հայք: Կարին քաղաքը, հ. Ա, с. 83 (Арм).
  5. «Արձականք», 1885, №26, с. 368 (Арм).
  6. ՀԱԴ, ֆ. 316, ց. 1, գ. 26, թ. 9. (в список включена численность населения Джуглы) (Арм).
  7. ՀԱԴ, ֆ 196, ց. 1, գ. 64, թ. 7; «Кавказский календарь на 1915 г.», с. 203.
  8. Օրացոյց եւ պատկեր տօնից, Թիֆլիզ, 1915, с. 78 (Арм).
  9. ՀԱԴ, ֆ 316, ց. 1, գ. 65, թ. 30-31 (Арм).
  10. По данным сельской администрации.
  11.  საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის პირველი ეროვნული საყოველთაო აღწერის ძირითადი შედეგები, ტომი II (Груз)
  12. Надпись на армянском в 3 строках: Յ(իսու)ս Փրկիչ / եկ(ե)ղ(ե)ց(իս) շ(ի)նվ(ե)ց / 1886 (Церковь Иисуса Спасителя, построена в 1886).
  13. Դարբինյան Վ., Նորշեն-Ծղալթբիլա, Երևան, 2003, с. 117. ISBN 5-540-01565-6 (Арм).
  14. По данным 2017 г., интервью директора Общественной школы Цхалтбилы. Video на YouTube, начиная с 29:28
  15. По данным 2017 г., интервью директора детского сада. Video на YouTube, начиная с 32:00.

Tskaltbila (Georgian: წყალთბილა) or Norshen (Armenian: Նորշեն) is an Armenian populated village in the region of Samtskhe-Javakheti, Georgia, to 14 km south – west from town Akhaltsikhe, 1240–1360 m above sea level. The name Tskaltbila is connected with the hot mineral water which flow in the center of the village. The name itself is a Georgian word, which means “hot water”. The village is densely built, it stretches from south – east to north – west 2 km length, and the width is about 1 km. The districts of the village are Verin, Mijin, Nerqin, Rabath, Nakhrqash (Kazarma), Khachqar, Norashen.

History

On May 15, 1830 the inhabitants of Norshen and Rabath villages of Tortum district of the Erzrum Province (Karin) started their way to Georgia led by Archbishop Karapet. On September 19, 1830 33 clans, mostly from Norshen village, reached today’s Tskaltbila village and named their new habitation Norshen.[1] The leader of the migration of Norshenians was pastor Father Simon Dilanyan, who was one of the educated priests of the time and a famous clergyman. He was supported by Father Poghos Ter–Poghosyan and Father Hakob Qosyan. There is a number of fatal incidents in the history of the village. In summer 1918 the Turkish army headed by Beqir pasha moved to Akhaltsikhe region. Father Qerob Ter–Poghosyan and the head of the village Almas Mato (Martiros Almasyan) had hidden women and children of the village and kicked off negotiations, seeing that it was impossible to resist the Turkish army with the help of volunteer squad. Mato was translating Father Qerob’s suggestions in Constantinople’s dialect. Beqir pasha was interested in prepared dishes and Mato’s fluent Turkish, so he asked about who he was. Mato modestly told that he had been living and cooking in a Turkish family, living on the Constantinople’s beach, almost 10 years. Pasha listened attentively and asked about the son’s name of the master of house. Then, after hearing his name Beqir pasha ascertained that Mato was working exactly in their house. Pasha stood up, hugged and kissed Mato and commanded to move army without harming Armenian villages. In such a way Father Qerob and the head of the village Almas Mato played a significant role in saving population of Tskaltbila and neighbouring villages from massacre.[2] Collective farming was formed in the village in 1931. Initially a few people became members of collective farming on voluntary basis. However, the majority of people were involved in the group later on in 1935–1937. 328 villagers took part in the Second World War and 162 of them died.[3] The busiest period of development of the village started after the end of the war. The village was electrified in 1954-1957. Since the 1960s villagers began migrant work abroad, mainly in Russia.

Population

The ancestors of today’s village habitants moved from the village Norshen and some familes from village Rabath of Tortum district of the Erzrum Province ( Karin) in 1830.[4] Meanwhile two Turkish families lived there: Islamenq and Bilalienq. Their houses were in the district which is now called Islaments’ mayla.

Clans

It is stated that in 1830 the following Norshenian clans inhabited in Tshkaltbila: Abgarner, Ageenq, Albertenq, Adamenq, Ayvazner, Avtisner, Gogorner (Aghababenq, Anenq, Piloyenq, Karapetyans, Mkrtchyans), Darbnenq (Karoyenq), Eghzarenq, Yeroyenq, Khachoner, Kigoner, Ghurmikenq, Meksetner, Mosikenq, Mosoner, Mukulenq, Yorenq (Hovhannisyans, Aghajanyans, Saghoyans, Babajanyans, Kotoyenq), Nahapetenq, Naskhatner, Nikoyenq, Shirkhanenq, Pichoyenq, Poghosenq (Zhamkotsenq, Saharenq, Abelyans, Nazoyenq), Vardanenq, Terteranq, Ter-Poghosner, Ughuzenq, Portoyenq, Qosenq (Hakobyans), Voskanner, Ovanner Vahanyans, Gasparyans, Melqonyans, Oqonenq.[5][6]

Then the following clans moved from other places to Tskaltbila – Almasenq in 1830, Abrahamenq in 1860 from Kutaisi, Davtenq from Naokhrebi and Mikayelyans from Kars. There were also Aregakyans, who were saved from Genocide, but there are no descendants nowadays. Later other clans also settled in the village.

Population Statistics

year families male female total
1830[7] 34      
1884[8]       675
1901[7] 105      
1913[9] 167 458   1520
1914[10]       1445
1915[11]       1563
1916[12] 168 804   1604
1989[13] 632     1942
1991[13] 628     1927
1994[13] 650     1905
2002[14]   713 834 1547
2016[13] 430     1123

 

Church

The believers of the population of the village are mostly the followers of the Armenian Catholic Church. Tskaltbilians built a church with a soil roof in the place, where Gogorners’ old house was located, in 1834 with direct initiative of Father Simon Dilanyan, Father Poghos Ter-Poghosyan and Father Hakob Qosyan to meet their needs of belief.[15] Today’s Jesus Savior stone-built church of Tskaltbila was built in 1881–1886; this testimony is protocoled on the southern entrance. The church is located in the central part of the village on a high position. It has a wide praying room, two sacristies, southern and western entrances, dome-bell tower and is surrounded by stone fence. The church was closed and turned down into club in 1838 and later on into storage. The villagers rebelled and demanded the authorities to reopen the church in 1978. During Stalin regime two priests from Tskaltbila Father Qerob Ter-Poghosyan (1875-1938) and Father Bagrat Ter-Simonyan (1875-1938) were arrested on the 25th of December and died in 1938. Afterwards the church was opened and renewed. Church holidays Norshenians amongst the all church holidays specifically celebrate Cristmas and Epiphany, Barekendan (Barkendik), Easter and Assumption of Virgin Mary.

Historical monuments Norshen is rich with different historical monuments, including churches and sanctuaries, old cemeteries, etc. The following churches, chapels and cross-stones were maintained nearby the village: Yuska, Qarin Glokh, Jaral, and Jaghisman. Cross-stone with evenly ordered edges of the 5th century was found in the central cemetery of the village near the destroyed church. The monument dedicated to the victims of Genocide and the villagers died in World War II was built in Norshen-Tskaltbila in 1985-1990.

Education

In the village there was a parish college adjunct to the church before the times of the Soviet Union. The first school was founded in 1836, where 12 young people studied. The first state primary school of the village was built in 1921–1922 on the basis of Georgian government’s decision on the area allocated by Sargis Qosyan from his property.[16] In 1976-1977 the three-floor model school was built, which was intended for 850 pupils. According to the data provided in 2017, 107 pupils are currently studying in the public school of Tskaltbila with a teaching staff of 26 teachers.[17] The old building of the school was renewed and passed to the kindergarden of the village. Now it has 49 children, from which 34 are from Tskaltbila, and 12 people work there.[18]

Economy

The climatic conditions of Tskaltbila gave a great chance for the development of cattle-breeding and agriculture. The main products were potato, wheat, meat, dairy produce, linseed-oil, honey, etc. There were two olive oil producing machines and 7 mills in the village till 1955. In 1956 an electric mill was built next to the bath-house. As its productivity was high, the activity of most of the mills was stopped. In the western part of the village there was “Alchi stone mine”. Alabaster is formulated as a result of processing another stone and is used in construction. The ready-made raw material is then transported to different parts of Georgia.

Healthcare

In 1914 the rural hospital which was located in the building of the parish school of Tskaltbila was moved to a new building built on the means of the public for that purpose. The new hospital and pharmacy were set to exploit in 1937 (1938). In 1976 the hospital became intervillage and functioned till 1999.

Culture

People from the village soon created art clubs, which had a particular role in the cultural life of the village. Those clubs soon came up with various concerts and performances. Quite surprisingly in 1930s the performances of “Anush”, “Namus”, “Khatabala”, etc were shown. The musical and dance band of the Culture House of Tskaltbila was awarded with a winning prize ample of times. The dance studio continues working nowadays as well by presenting various nations’ dances including Armenian and Georgian. Norshenians proudly perform dances brought from Erzrum, like “Het u Araj”, “Fnjan” (Pnjan), “Astvatsatsna Par”, “Erzrumi Shoror”, etc.

 

References

  1. Notes of Grigor Shirkhanyan made on the basis of Almasyan Martiros’ stories, see Դարբինյան Վ., Նորշեն-Ծղալթբիլա, Երևան, 2003, p. 57. (Arm).
  2. Շիրխանյան Գ., Նորշենի պատմություններ, Երևան, 2017, p. 50-51 (Arm).
  3. Հակոբյան Հ., Ախալցխա. Էրզրումյան գաղթից մինչև մեր օրերը, Երևան, 2002, pp. 118-122. (Arm)
  4. Karapetyan, SamvelԱխալցխա  (Սամցխե Ջավախք) (Akhaltskha (Samtskhe Javakhk), Yerevan: Research on Armenian Architecture, 2008, pp. 212
  5. Դարբինյան Վ., Նորշեն-Ծղալթբիլա, Երևան, 2003, p. 106 (Arm).
  6. Հակոբյան Պ., Ախլցխան XII-XIX դարերում, Երևան, 2016, p. 130-131 (Arm).
  7. Քօսեան Հ., Բարձր Հայք: Կարին քաղաքը, հ. Ա, p. 83 (Arm).
  8. «Արձականք», 1885, №26, p. 368 (Arm).
  9. ՀԱԴ, ֆ. 316, ց. 1, գ. 26, թ. 9. (the list includes the population of Jughla) (Arm).
  10. ՀԱԴ, ֆ 196, ց. 1, գ. 64, թ. 7; «Кавказский календарь на 1915 г.», p. 203. (Rus)
  11. Օրացոյց եւ պատկեր տօնից, Թիֆլիզ, 1915, p. 78 (Arm).
  12. ՀԱԴ, ֆ 316, ց. 1, գ. 65, թ. 30-31 (Arm).
  13. According to the village administration
  14. საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის პირველი ეროვნული საყოველთაო აღწერის ძირითადი შედეგები, ტომი II (Geo).
  15. Հակոբյան Հ., Ախալցխա. Էրզրումյան գաղթից մինչև մեր օրերը, Երևան, 2002, p. 106 (Arm).
  16. Դարբինյան Վ., Նորշեն-Ծղալթբիլա, Երևան, 2003, p. 117 (Arm).
  17. By the year 2017: Video on YouTube
  18. By the year 2017: Video on YouTube